फ़रवरी 03, 2026
भारतीय काव्यशास्त्र परिचय
जनवरी 31, 2026
हिरण्यगर्भ सूक्त ऋग्वेद 10.121
(ऋग्वेद 10.121)
१. हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् ।
स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम् ॥
२. य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः ।
यस्य छायामृतं यस्य मृत्युः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
३. यः प्राणतो निमिषतो महित्वैक इद्राजा जगतो बभूव ।
य ईशे अस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
४. यस्येमे हिमवन्तो महित्वा यस्य समुद्रं रसया सहाहुः ।
यस्येमाः प्रदिशो यस्य बाहू कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
५. येन द्यौरुग्रा पृथिवी च दृढा येन स्वः स्तभितं येन नाकः ।
यो अन्तरिक्षे रजसो विमानः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
६. यं क्रन्दसी अवसा तस्तभाने अभ्यैक्षेतां मनसा रेजमाने ।
यत्राधि सूर उदितो विभाति कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
७. आपो ह यद्बृहतीर्विश्वमायन्गर्भं दधाना जनयन्तीरग्निम् ।
ततो देवानां समवर्ततासुरेकः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
८. यश्चिदापो महिना पर्यपश्यद्दक्षं दधाना जनयन्तीर्यज्ञम् ।
यो देवेष्वधि देव एक आसीत्कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
९. मा नो हिंसीञ्जनिता यः पृथिव्या यो वा दिवं सत्यधर्मा जजान ।
यश्चापश्चन्द्रा बृहतीर्जजान कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
१०. प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव ।
यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥
जनवरी 29, 2026
दुर्गा पूजन विधि और मंत्र
सरल दुर्गा पूजन विधि
ध्यानम्
खड्गं चक्रगदेषुचापपरिधाञ्छूलं भुशुण्डीं शिरः। शङ्खं सन्दधतीं करैस्त्रिनयनां सर्वाङ्गभूषावृताम् ॥
नीलाश्मद्युतिमास्यपाददशकां सेवे महाकालिकां। यामस्तौत्स्वपिते हरौ कमलजो हन्तुं मधुं कैटभम् ॥ १ ॥
अक्षस्त्रक्परशुं गदेषुकुलिशं पद्मं धनुष्कुण्डिकां । दण्डं शक्तिमसिं च चर्म जलजं घण्टां सुरभाजनम् ॥
शूलं पाशसुदर्शने च दधतीं हस्तैः प्रसन्नाननां ।सेवे सैरिभमर्दिनीमिह महालक्ष्मीं सरोजस्थिताम् ॥ २ ॥
घण्टाशूलहलानि शङ्खमुसले चकं धनुः सायकं । हस्ताब्जैर्दधतीं घनान्त विलसच्छीतांशुतुल्यप्रभाम् ॥ गौरीदेहसमुद्भवां त्रिजगतामाधारभूतां महा- । पूर्वामत्र सरस्वतीमनुभजे शुम्भादिदैत्यार्दिनीम् ॥ ३ ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी-महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
श्री दुर्गां ध्यायामि ।
आवाहनम्
हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्त्रजाम् ।
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
आवाहनं समर्पयामि । आवाहनार्थे पुष्पं समर्पयामि ।
आसनम्
ॐ तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् ।
यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
आसनं समर्पयामि । आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि ।
पाद्यम्
ॐ अश्वपूर्वां रथमध्यां हस्तिनादप्रमोदिनीम् ।
श्रियं देवीमुपह्वये श्रीर्मा देवी जुषताम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
पाद्यं समर्पयामि ।
अर्घ्यम्
ॐ कां सोस्मितां हिरण्यप्राकारामार्द्रा ज्वलन्तीं तृप्तां तर्पयन्तीम् ।
पद्मे स्थितां पद्मवर्णां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी-महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
अर्घ्यं समर्पयामि ।
मधुपर्कम्
ॐ यन्मधुनो मधव्यं परमर्ठ० रूपमन्नाद्यम्।
तेनाहं मधुनो मधव्येन परमेण रूपेणानाद्येन
परमो मधव्योऽन्नादो ऽसानि ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी-महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
मधुपर्कं समर्पयामि ।
आचमनीयम्
ॐ चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम् ।
तां पद्मनीमीं शरणं महं प्रपद्ये अलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणोमि ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी-महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
स्नानम्
ॐ आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः ।
तस्य फलानि तपसा नुदन्तु मायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी-महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
स्नानीयं जलं समर्पयामि ।
पञ्चामृतस्नानम्
ॐ पञ्च नद्यः सरस्वतीमपियन्ति सस्त्रोतसः ।
सरस्वती तु पञ्चधा सो देशेऽभवत्सरित् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी- महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि । शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ।
आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
गन्धस्नानम्
ॐ त्वां गन्धर्वा अखनस्त्वामिन्द्रस्त्वां बृहस्पतिः ।
त्वामोषधे सोमो राजा विद्वान्यक्ष्मादमुच्यत ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
गन्धोदकस्नानं समर्पयामि । शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ।
आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
उद्वर्तनस्नानम्
ॐ अर्ठ० शुनाते अर्ठ० शुः पृच्यतां परुषा परुः ।
गन्धस्ते सोममवतु मदाय रसो ऽअच्युतः ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
उद्वर्तनस्नानं समर्पयामि । शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ।
आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
महाभिषेकस्नानम्
आचार्य भगवती दुर्गा का महाभिषेक स्नान श्रीसूक्त के मन्त्रों द्वारा यजमान से करावें ।
शुद्धोदकस्नानम्
ॐ शुद्धवालः सर्वशुद्धवालो मणिवालस्त आश्विनाः ।सश्येतः श्येताक्षोऽरुणस्ते रुद्राय पशुपतये कर्णा यामा ऽअवलिप्ता रौद्रा नभोरूपाः पार्जन्याः ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि । शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
वस्त्रम्
ॐ तस्माद्यज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे ।
छन्दा० सि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥
ॐ उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह ।
प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन् कीर्ति मृद्धिं ददातु मे ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
वस्त्रद्वयं समर्पयामि । आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
यज्ञोपवीतम्
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः ।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता ऽअजावयः ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
यज्ञोपवीतं समर्पयामि । यज्ञोपवीतान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
सौभाग्यसूत्रम्
सौभाग्यसूत्रं वरदे! सुवर्णमणिसंयुतम् ।
कंठे बध्नामि देवेशि ! सौभाग्यं देहि मे सदा ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
सौभाग्यसूत्रं समर्पयामि ।
अक्षतान्
ॐ अक्षत्रमीमदन्त ह्यव प्रिया ऽअधूषत । अस्तोषत स्वभानवो विप्रा नविष्ठया मती योजान्विन्द्रते हरी ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी-महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
अक्षतानं समर्पयामि ।
चन्दनम्
गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् ।
ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली-महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
चन्दनं समर्पयामि ।
हरिद्राचूर्णम्
हरिद्रारञ्जिते देवि सुख-सौभाग्यदायिनि ।
तस्मात्त्वां पूजयाम्यत्र सुखं शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
हरिद्राचूर्णं समर्पयामि ।
कुङ्कुमम्
ॐ उस्रावेतं धूर्षाहौ युज्येथामनश्रू ऽअवीरणौ ब्रह्मचौदनौ । स्वस्ति यजमानस्य गहान् गच्छतम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
कुङ्कुमं समर्पयामि ।
सिन्दूरम्
ॐ सिन्धोरिव प्राध्वने शूघनासो वातप्रमियः पतयन्ति यह्वाः ।
घृतस्य धारा ऽअरुषो न वाजी काष्ठा भिन्दन्नूर्मिभिः पिन्वमानः ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
सिन्दूरं समर्पयामि ।
कज्जलम्
ॐ व्वृत्त्रस्यासि कनीनकश्चक्षुर्द्द ऽअसि चक्षुम्मे देहि ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
कज्जलं समर्पयामि ।
दूर्वाम्
काण्डात्काण्डात्प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि ।
एवा नो दूर्व्वे प्प्रतनु सहस्त्रेण शतेन च ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी-महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
दूर्वाङ्कुरान् समर्पयामि ।
बिल्वपत्राणि
ॐ नमो बिल्मिने च कवचिने च नमो वर्मिणे च वरूथिने च नमः ।
श्रुताय च श्रुतसेनाय च नमो दुन्दुभ्याय चाहनन्याय च ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी-महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
बिल्वपत्राणि समर्पयामि ।
पुष्पमालाम्
ॐ श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पल्यावहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपमश्विनौ व्यात्तम् । इष्णन्निषाणाम्म ऽइषाण सर्वलोकं म ऽइषाण ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी-महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
पुष्पमालां समर्पयामि ।
नानापरिमलद्रव्यम्
अबीरं च गुलालं च हरिद्रादिसमन्वितम् ।
नानापरिमलं द्रव्यं गृहाण परमेश्वरि ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी-महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
नानापरिमलद्रव्याणि समर्पयामि ।
सौभाग्यद्रव्यम्
ॐ कर्दमेन प्रजा भूता मयि सम्भव कर्दम ।
श्रियं वासय मे कुले मातरं पद्ममालिनीम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली-महालक्ष्मी-महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
सौभाग्यद्रव्याणि समर्पयामि ।
सुगन्धिद्रव्यम्
त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्द्धनम् ।
उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीयमाऽमृतात् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी-महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
सुगन्धिद्रव्यं समर्पयामि ।
अङ्गपूजनम्
ॐ दुर्गायै नमः, पादौ पूजयामि।
ॐ महाकाल्यै नमः, गुल्फौ पूजयामि ।
ॐ मङ्गलायै नमः, जानुद्वयं पूजयामि।
ॐ कात्यायन्यै नमः, ऊरुद्वयं पूजयामि।
ॐ भद्रकाल्यै नमः, कटिं पूजयामि।
ॐ कमलवासिन्यै नमः, हृदयं नाभि पूजयामि।
ॐ शिवायै नमः, उदरं पूजयामि।
ॐ क्षमायै नमः, पूजयामि ।
ॐ कौमार्यै नमः, स्तनौ पूजयामि।
ॐ उमायै नमः, हस्तौ पूजयामि ।
ॐ महागौर्यै नमः, दक्षिणबाहुं पूजयामि।
ॐ वैष्णव्यै नमः, वामबाहुं पूजयामि।
ॐ रमायै नमः, स्कन्धौ पूजयामि।
ॐ स्कन्दमात्रे नमः, पूजयामि।
ॐ महिषासुरमार्दिन्यै नमः, नेत्रे पूजयामि।
ॐ सिंहवाहिन्यै नमः, मुखं पूजयामि।
ॐ माहेश्वर्यै नमः, शिरः पूजयामि।
ॐ कात्यायन्यै नमः, सर्वाङ्गं पूजयामि ।
धूपम्
ॐ धूरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्व तं योऽस्मान् धूर्वति तं धूर्व यं वयं धूर्वामः ।
देवानामसि वह्नितमर्ठ० सस्त्रितमं पप्रितमं जुष्टतमं देवहूतमम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी-महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
धूपमाघ्रापयामि ।
दीपम्
ॐ चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यः अजायत ।
श्रोत्राद् व्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
दीपं दर्शयामि। (दोनों हाथों को धो ले)
नैवेद्यम्
ॐ नाभ्या आसीदन्तरिक्ष० शीर्णो द्यौः समवर्त्तत ।
पद्भ्यां भूमिर्द्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ२ ॥ अकल्पयन् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
नैवेद्यं निवेदयामि ।
करोद्वर्त्तनम्
ॐ अर्ठ० शुनाते अर्ठ० शुः पृच्यतां परुषा परुः ।
गन्धस्ते सोममवतु मदाय रसो ऽअच्युतः ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
करोद्वर्त्तनार्थे गन्धं समर्पयामि ।
हस्तप्रक्षालनार्थं जलं समर्पयामि ।
ऋतुफलम्
ॐ याः फलिनीर्या अफला अपुष्पायाश्च पुष्पिणीः ।
बृहस्पतिप्रसूतास्तानो मुञ्चन्त्वर्ठ० हसः ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी-महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
ऋतुफलं समर्पयामि ।
ताम्बूलम्
ॐ उत स्मास्य द्रवतस्तुरण्यतः पर्णन्न वेरनुवाति प्रगर्द्धिनः ।
श्येनस्येव द्धजतो ऽअङ्कसम्परि दधिक्राव्णः सहोर्जा तरित्रतः स्वाहा ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
मुखवासार्थं ताम्बूलं (पूगफल-एला-लवङ्गसहितम्) समर्पयामि ।
दक्षिणाम्
ॐ हिरण्यगर्भः समवर्त्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् ।
स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी-महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
दक्षिणां समर्पयामि ।
नीराजनम्
ॐ इदर्ठ० हविः प्रजननं मे ऽअस्तु दशवीरर्ठ० सर्वगणर्ठ० स्वस्तये ।
आत्मसानि प्रजासनि पशुपनि लोकसन्यभवति ।
अग्रिः प्रजां बहुलां मे करोत्त्वन्नं पयो रेतो ऽअस्मासु धत्त ॥ १ ॥
ॐ आ रात्रि पार्थिवर्ट० रजः पितुरप्रायि धामभिः ।
दिवः सदा०सि बृहती वि तिष्ठस ऽआ त्त्वे षं वर्त्तते तमः ॥ २ ॥
ॐ अग्निर्द्देवता व्वातो देवता सूर्य्यो देवता चन्द्रमा देवता ।
व्वसवो देवता रुद्रा देवताऽऽदित्या देवता मरुतो देवता ।
व्विश्वे देवा देवता बृहस्पतिर्देवता इन्द्रो देवता व्वरुणो देवता ॥ ३ ॥
कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारं भुजगेन्द्रहारम् ।
सदा वसन्तं हृदयारविन्दे भवं भवानीसहितं नमामि ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
नीराजनं समर्पयामि ।
मन्त्रपुष्पाञ्जलिम्
ॐ यज्ञेन यज्ञमयन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥
ॐ राजाधिराजाय प्रसह्य साहिने । नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे ।
स मे कामान् कामकामाय मह्यम् । कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु ।
कुवेराय वैश्रवणाय महाराजाय नमः ॥
ॐ स्वस्ति साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठयं राज्यं
महाराज्यमाधिपत्यमयं समन्तपर्यायी स्यात्, सार्वभौमः सार्वायुष
तदप्येष आन्तादापरार्धात् पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया एकराडिति ॥
श्लोकोऽभिगीतो मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन् गृहे ।
आविक्षितस्य कामप्रेर्विश्वेदेवाः सभासद इति ॥
ॐ विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतो मुखो विश्वतो बाहुरुत विश्वतस्पात् ।
सं बाहुभ्यां धमति सम्पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन्देव एकः ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी-महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
मन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि ।
दुर्गा गायत्री
ॐ कात्यायन्यै च विद्महे कन्यकुमारी च धीमहि । तन्नो दुर्गिः प्रचोदयात् ॥
प्रदक्षिणाम्
पदे पदे या परिपूजकेभ्यः सद्योऽश्वमेधादिफलं ददाति ।
तां सर्वपापक्षयहेतुभूतां प्रदक्षिणां ते परितः करोमि ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
प्रदक्षिणां समर्पयामि ।
प्रणामः
दुर्गा शिवां शान्तिकरीं ब्रह्माणीं ब्रह्मणः प्रियाम् ।
सर्वलोकप्रणेत्रीं च प्रणमामि सदा शिवाम् ॥ १ ॥
नमस्ते देवदेवेशि ! नमस्ते ईप्सितप्रदे ।
नमस्ते जगतां धात्रि ! नमस्ते शङ्करप्रिये ॥ २ ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिगुणात्मिकायै महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती-स्वरूपायै
जगदम्बायै दुर्गादेव्यै नमः,
प्रणामः समर्पयामि ।
स्तुतिः
ॐ शक्रादयः सुरगणा निहतेऽतिवीर्ये तस्मिन्दुरात्मनि सुरारिबले च देव्या ।
तुष्टुवुः प्रणतिनम्रशिरोधरांसा वाग्भिः प्रहर्षपुलकोद्गमचारुदेहाः ॥ १ ॥
देव्या यया ततमिदं जगदात्मकशक्त्या निःशेषदेवगणशक्तिसमूहमूर्त्या ।
तामम्बिकामखिलदेवमहर्षिपूज्यां भक्त्या नताः स्म विदधातु शुभानि सा नः ॥ २ ॥
यस्याः प्रभावमतुलं भगवानन्तो ब्रह्मा हरश्च न हि वक्तुमलं बलं च ।
सा चण्डिकाऽखिलजगत्परिपालनाय नाशाय चाशुभभयस्य मतिं करोतु ॥ ३ ॥
॥ इति दुर्गापूजनम् ॥
जनवरी 28, 2026
श्री विष्णु पूजन विधि और मंत्र
॥ विष्णुपूजनम् ॥
विनियोगः–
सहस्रशीर्षेत्यादिषोडशर्चस्य पुरुषसूक्तस्य नारायण ऋषिः आद्यानां पञ्चदशानामनुष्टुप्छन्दः यज्ञेन यज्ञमित्यस्य त्रिष्टुप्छन्दः जगद्बीजं नारायणपुरुषो देवता, न्यासे हवने च विनियोगः ।
ध्यानम्
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं
विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम् ।
लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यं
वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥ १ ॥
सशंखचक्रं सकिरीटकुण्डलं सपीतवस्त्रं सरसीरुहेक्षणम् ।
सहारवक्षस्थलकौस्तुभश्रियं नमामि विष्णुं शिरसा चतुर्भुजम् ॥ २ ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, ध्यानं समर्पयामि ।
आवाहनम्
ॐ सहस्त्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
स भूमिर्ठ० सर्वतस्पृत्वाऽत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, आवाहनं समर्पयामि । आवाहनार्थे पुष्पं समर्पयामि ।
आसनम्
ॐ पुरुष एवेर्द० सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम् ।
उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, आसनं समर्पयामि । आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि ।
पाद्यम्
ॐ एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः ।
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, पाद्यं समर्पयामि ।
अर्घ्यम्
ॐ त्रिपादूर्ध्वऽ उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः ।
ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशनेऽ अभि ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, अर्घ्यं समर्पयामि ।
आचमनीयम्
ॐ ततो विराडजायत विराजो विराजो अधि ।
पूरुषः स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
स्नानम्
ॐ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् ।
पशूंस्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्या ग्राम्याश्च ये ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, स्नानीयं जलं समर्पयामि ।
पञ्चामृतस्नानम्
ॐ पञ्च नद्यः सरस्वतीमपियन्ति सस्त्रोतसः ।
सरस्वती तु पञ्चधा सो देशे ऽभवत्सरित् ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि ।
स्नानान्ते शुद्धोदक जलं समर्पयामि ।
गन्धोदकस्नानम्
गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् ।
ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, गन्धोदकस्नानं समर्पयामि ।
उद्वर्तनस्नानम्
ॐ अठ० शुना ते अठ० शुः पृच्यतां परुषा परुः ।
गन्धस्ते सोममवतु मदाय रसो अच्युतः ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, उद्वर्तनस्नानं समर्पयामि ॥
महाभिषेकस्नानम्
ॐ इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम्।
समूढमस्य पार्ठ० सुरे स्वाहा ॥
ॐ विष्णोर्मुकं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजार्ठ०सि ।
यो अस्कभायदुत्तर्ठ० सधस्थं विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायो विष्णवे त्वा ॥
ॐ तद्विष्णोः परमं पदर्ठ० सदा पश्यन्ति सूरयः ।
दिवीव चक्षु- राततम् ॥
ॐ तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवार्ठ०सः समिन्धते ।
विष्णोर्यत्परमं पदम् ॥
ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
स भूमि० सर्वतः स्पृत्वाऽत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ १ ॥
पुरुष एवेदर्ठ० सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम् ।
उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥ २ ॥
एतावानस्य महिमातो ज्यायांश्च पूरुषः ।
पादो ऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ ३ ॥
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः ।
ततो विष्वङ् व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥ ४ ॥
ततो विराडजायत विराजो अधि पूरुषः ।
स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥ ५ ॥
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम् ।
पशूंस्तांश्चक्रे वायव्यानारण्या ग्राम्याश्च ये ॥ ६ ॥
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे ।
छन्दा०सि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥ ७ ॥
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः ।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माञ्जाता अजावयः ॥ ८ ॥
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः ।
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥ ९ ॥
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।
मुखं किमस्यासीत्किं बाहू किमूरू पादा उच्येते ॥ १० ॥
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्वाहू राजन्यः कृतः ।
ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्याठ० शूद्रोऽ अजायत ॥ ११ ॥
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ।
श्रोत्राद्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत ॥ १२ ॥
नाभ्या आसीदन्तरिक्ष० शीष्र्णो द्यौः समवर्तत ।
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ २ ॥ अकल्पयन् ॥ १३ ॥
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ।
वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शब्द्धविः ॥ १४ ॥
सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः ।
देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥ १५ ॥
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ १६ ॥
शुद्धोदकस्नानम्
ॐ शुद्धवालः सर्वशुद्धवालो मणिवालस्त आश्श्विनाः श्येतः श्येताक्षोऽरुणस्ते रुद्राय पशुपतये कर्णा यामा अवलिप्सा रोद्रा नभोरूपाः पार्जन्याः ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि । शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
वस्त्रम्
ॐ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतऽ ऋचः सामानि जज्ञिरे ।
छन्दार्ठ० सि जजिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥
श्रीभगवते विष्णवे namः, वस्त्रं समर्पयामि । वस्त्रान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
यज्ञोपवीतम्
ॐ तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः ।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥
श्रीभगवते विष्णवे namः, यज्ञोपवीतं समर्पयामि । यज्ञोपवीतान्ते आचमनीय-जलं समर्पयामि ।
चन्दनम्
ॐ अर्ठ० शुनाते अर्ठ० शुः पृच्यतां परुषा परुः ।
गन्धस्ते सोममवतु मदायरसो ऽअच्युतः ॥
श्रीभगवते विष्णवे namः, चन्दनं समर्पयामि ।
गन्धम्
ॐ त्वां गन्धर्वा अखनस्त्वामिन्द्रस्त्वां बृहस्पतिः ।
त्वामोषधे सोमो राजा विद्वान्न्यक्ष्मादमुच्यत ॥
श्रीभगवते विष्णवे namः, गन्धं समर्पयामि ।
अक्षतान्
ॐ अक्षन्नमीमदन्त ह्यव प्रिया अधूषत ।
अस्तोषत स्वभानवो विप्रा नविष्ठया मती योजा न्विन्द्र ते हरी ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, अक्षतान् समर्पयामि ।
विविध पुष्पम्
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।
मुखं किमस्यासीत्किबाहू किमूरू पादाऽ उच्येते ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, विविध पुष्पं समर्पयामि ।
तुलसीदलम्
ॐ इदं विष्णु विचक्रमे त्रेधा निदधेपद्म ।
समूढमस्य पार्ठ० सुरे स्वाहा ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, तुलसीदलं समर्पयामि ।
अंगपूजनम्
ॐ सत्यपरब्रह्मणे नमः पादौ पूजयामि ।
ॐ सङ्कर्षणाय नमः गुल्फौ पूजयामि ।
ॐ कालात्मने नमः जानुनी पूजयामि ।
ॐ विश्वरूपाय नमः जंघे पूजयामि ।
ॐ विश्वस्मै नमः कटिं पूजयामि ।
ॐ विष्णुरूपधृषे नमः मेढूं पूजयामि ।
ॐ पद्मनाभाय नमः नाभि पूजयामि ।
ॐ परमात्मने नमः हृदयं पूजयामि ।
ॐ वैकुण्ठाय नमः कण्ठं पूजयामि ।
ॐ सर्वास्त्रधारिणे नमः बाहूं पूजयामि ।
ॐ बाचस्पतये नमः मुखं पूजयामि ।
ॐ हरये नमः जिह्वां पूजयामि ।
ॐ दामोदराय नमः दन्तान् पूजयामि ।
ॐ सहस्राक्षाय नमः नेत्रे पूजयामि ।
ॐ सर्वात्मने नमः शिरः पूजयामि ।
ॐ श्रीलक्ष्मीसहितनारायणाय नमः सर्वाङ्गं पूजयामि ।
धूपम्
ॐ ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्वाहू राजन्यः कृतः ।
ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्याठ० शूद्रोऽ अजायत ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, धूपं माघ्रापयामि ।
दीपम्
ॐ चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्योऽ अजायत ।
श्रोत्राद्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, दीपं दर्शयामि ।
(दोनों हाथों को धो ले)
नैवेद्यम्
ॐ नाभ्याआसीदन्तरिक्षं शीष्ण द्यौ: समवर्त्तत ।
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँऽअकल्पयन् ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, नैवेद्यं निवेदयामि ।
नैवेद्यान्ते आचमनीयं जलं सम० ।
ताम्बूलम्
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ।
वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शद्धविः ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, ताम्बूलं समर्पयामि ।
दक्षिणाम्
ॐ हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् ।
स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, दक्षिणां समर्पयामि ।
नीराजनम्
ॐ इद० हविः प्रजननं मे ऽअस्तु दशवीरठ० सर्वगणठ० स्वस्तये ।
आत्मसनि प्रजासनि पशुसनि लोकसन्यभयसनि ।
अग्निः प्रजां बहुलां मे करोत्त्वन्नं पयो रेतो ऽअस्मासु धत्त ।
आ रात्रि पार्थिवर्ट० रजः पितुरप्रायि धामभिः ।
दिवः सदार्ठ०सि बृहती वितिष्ठस ऽआ त्त्वेषं वर्त्तते तमः ॥
कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारं भुजगेन्द्रहारम् ।
सदावसन्तं हृदयारविन्दे भवं भवानी सहितं नमामि ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, नीराजनं समर्पयामि ।
मंत्रपुष्पाञ्जलिम्
ॐ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साद्ध्याः सन्ति देवाः ॥
ॐ राजाधिराजाय प्रसह्यसाहिने नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे ।
स मे कामान् कामकामाय मह्यं कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु ॥
कुवेराय वैश्रवणाय महाराजाय नमः ॥
ॐ स्वस्ति साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठ्यं राज्यं महाराज्यमाधिपत्यमयं समन्तपर्यायी स्यात्
सार्वभौमः सार्वायुषान्तादापरार्धात् पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया एकराडिती ।
तदप्येष श्लोकोऽभिगीतो मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन् गृहे ।
आवीक्षितस्य कामप्रेर्विश्वेदेवाः सभासद इति ॥
ॐ विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् ।
सं बाहुभ्यां धमति सम्पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन्देव एकः ॥
नाना सुगन्धि पुष्पाणि यथा कालोद्भवानि च ।
पुष्पाञ्जलिर्मया दत्तो गृहाण परमेश्वर ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, मंत्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि ।
विष्णुगायत्री
ॐ नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि ।
तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, मन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि ।
प्रदक्षिणाम्
ॐ सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्तसमिधः कृताः ।
देवा यद्यज्ञं तन्वानाऽअबघ्नन्पुरुषं पशुम् ॥
यानिकानि च पापानि जन्मान्तर कृतानि च ।
तानि तानि प्रणष्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ॥
श्रीभगवते विष्णवे नमः, प्रदक्षिणां समर्पयामि ।
स्तुतिः
नमस्ते देवतानाथ नमस्ते गरुडध्वजः ।
शङ्खचक्रगदापाणे वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥
नमस्ते निर्गुणानन्त अप्रतर्क्याय वेधसे ।
ज्ञानाज्ञान निरालम्ब सर्वालम्ब नमोऽस्तु ते ॥
॥ इति विष्णुपूजनम् ॥
जनवरी 27, 2026
दैनिक गणेश पूजन विधि
श्री गणपति पूजनम्
गणेश आवाहनम्
आचार्य निम्न मन्त्रों का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा का आवाहन यजमान से करावें-
ॐ गणानां त्वा गणपतिर्व० हवामहे प्रियाणां त्वा प्रियपतिर्ठ० हवामहे निधीनां त्वां निधिपतिर्ठ० हवामहे वसो मम। आहमजानि गर्भ धमा त्वमजासि गर्भ धम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणपतये नमः । गणपतिमावाहयामि स्थापयामि ।
अम्बा आवाहनम्
ॐ अम्बे अम्बिकेऽम्बालिके न मा नयति कश्चन । ससस्त्यश्वकः सुभद्रिकां कां पीलवासिनीम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गौर्ये नमः । गौरीमावाहयामि स्थापयामि
प्रतिष्ठापनम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा का प्रतिष्ठापन यजमान से करावें-
ॐ मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञर्ठ० समिमं दधातु । विश्वेदेवास ऽइह मादयन्तामो ३ प्रतिष्ठ ॥
अस्यै प्राणाः प्रतिष्ठन्तु अस्यै प्राणाः क्षरन्तु च । अस्यै देवत्वमर्चायै मामहेति च कश्चन ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाऽम्बिके सुप्रतिष्ठिते वरदे भवेताम्।
आसनम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से आसन प्रदान करावें-
ॐ पुरुष एवेद० सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्त्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥
अलङ्कार समायुक्तं मुक्तामणि विभूषितम् । दिव्य सिंहासनं चारू प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः । आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि ।
पाद्यम्
आचार्य आगे दिए हुए मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से पाद्य अर्पित करावें-
गौरी सुत! नमस्तेऽस्तु शङ्कर प्रियकारक ।
भक्त्या पाद्यं मया दत्तं गृहाण प्रणतप्रिय ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, पाद्यं समर्पयामि ।
अर्घ्यम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा के ऊपर यजमान से अर्घ्य चढ़वायें-
ॐ त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः ।
ततो विष्वङ् व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, अर्घ्यं समर्पयामि ।
आचमनीयम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से आचमनीय जल प्रदान करवायें-
ॐ ततो विराडजायत विराजो अधि पूरुषः स जातो ।
अत्यरिच्यत अत्यरिच्यत पश्चाद् भूमिमथो पुरः ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
स्नानम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान द्वारा स्नान करावे-
ॐ तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् ।
पशूंस्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्या ग्राम्याश्च ये ॥
मन्दाकिन्यास्तु यद्वारि सर्वपापहरं शुभम् ।
तदिदं कल्पितं देव! स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, स्नानं समर्पयामि ।
पञ्चामृतस्नानम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान द्वारा पञ्चामृत से स्नान करावें-
ॐ पञ्च नद्यः सरस्वतीमपि यन्ति सस्त्रोतसः ।
सरस्वती तु पञ्चधा सो देशेऽभवत्सरित् ॥
पञ्चामृतं मयाऽऽनीतं पयो दधि घृतं मधु ।
शर्करा च समायुक्तं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, पञ्चामृत स्नानं समर्पयामि । पञ्चामृतस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ।
शुद्धोदकस्नानम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान द्वारा शुद्ध जल से स्नान करावें-
मन्दाकिन्यास्तु यद्वारि सर्वपापहरं शुभम् ।
तदिदं कल्पितं देव! स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि । शुद्धोदक-स्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
वस्त्रम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से वस्त्र प्रदान करवायें-
ॐ युवा सुवासाः परिवीत आगात्सऽउश्रेयान्भवति जायमानः ।
तन्धीरासः कवयऽउन्नयन्ति स्वाद्ध्यो मनसा देवयन्तः ॥
सर्वभूषाधिके सौम्ये लोकलज्जा निवारिणे ।
ययोपपादिते तुभ्यं वाससी प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, वस्त्रं समर्पयामि । वस्त्रान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
उपवस्त्रम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से उपवस्त्र प्रदान करवायें-
ॐ सुजातो ज्योतिषा सह शर्म वरूथमासदत्स्वः ।
वासो अग्ने विश्वरूपर्ठ० संव्ययस्व विभावसो ॥
शीतवातोष्ण-संत्राणं लज्जायाः रक्षणं परम् ।
देहालङ्करणं वस्त्रमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, उपवस्त्रं समर्पयामि । उपवस्त्रान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
यज्ञोपवीतम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए यजमान से गणेश व अम्बा के ऊपर यज्ञोपवीत चढ़वायें-
ॐ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात् ।
आयुष्यमग्र्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः ॥
नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम् ।
उपवीतं मया दत्तं गृहाण परमेश्वर ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, यज्ञोपवीतं समर्पयामि । यज्ञोपवीतान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
गन्धम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से गन्ध प्रदान करवायें-
ॐ त्वां गन्धर्वा अखनस्त्वामिन्द्रस्त्वां बृहस्पतिः ।
त्वामोषधे सोमो राजा विद्वान्यक्ष्मादमुच्यत ॥
गन्ध
कर्पूर-संयुक्तं कुङ्कुमेन सुवासितम् ।
विलेपनं सुरश्रेष्ठ! प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, गन्धं समर्पयामि ।
रक्तचन्दनम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से रक्तचन्दन प्रदान करवायें-
ॐ अर्ठ० शुनाते अर्ठ० शुः पृच्यतां परुषापरुः ।
गन्धस्ते सोममवतु मदाय रसो अच्युतः ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, रक्तचन्दनं समर्पयामि ।
अक्षतान्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से अक्षत प्रदान करवायें-
अक्षताश्च सुरश्रेष्ठ कुंकुमाक्ताः सुशोभिताः ।
मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वर ! ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, अक्षतान् समर्पयामि ।
पुष्पमालाम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से पुष्पमाला प्रदान करवायें-
ॐ
ओषधीः प्रतिमोदध्वं पुष्पवतीः प्रसूवरीः ।
अश्वा ऽइव सजित्वरीर्वीरुधः पारयिष्णवः ॥
माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो ! ।
मयाऽऽहृतानि पुष्पाणि गृहाण विघ्नेश्वर ! ॥
तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, पुष्पमालां समर्पयामि ।
दूर्वाम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से दूर्वा चढ़वायें-
दूर्वाङ्कुशन् सुहरितानमृतान् मङ्गलप्रदान् ।
आनीतांस्त्व पूजार्थं गृहाण गणनायक ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, दूर्वाङ्कुरान् समर्पयामि ।
नानापरिमलद्रव्याणि
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से नानापरिमलद्रव्य चढ़वायें-
ॐ अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुं ज्याया हेतिं परिबाधमानः ।
हस्तघ्नो विश्वा वयुनानि विद्वान् पुमान् पुमा०सं परि पातु विश्वतः ॥
नानापरिमलैर्द्रव्यैनिर्मितं चूर्णमुत्तमम् ।
अबीरनामकं चूर्णं गन्धं चारु प्रगृह्यताम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, नानापरिमलद्रव्याणि समर्पयामि ।
सिन्दूरम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से सिन्दूर चढ़वायें-
ॐ सिन्धोरिव प्राध्वने शूघनासो वातप्रमियः पतयन्ति यह्वा ।
घृतस्य धारा अरुषो न वाजी काष्ठा भिन्दन्नूर्मिभिः पिन्वमानः ॥
सिन्दूरं शोभनं रक्तं सौभाग्यं सुखवर्धनम् ।
शुभदं कामदं चैव सिन्दूरं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, सिन्दूरं समर्पयामि ।
धूपम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से धूप दिखवायें-
ॐ धूरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्व तं योऽस्मान् धूर्वति तं धूर्वयं वयं धूर्वामः ।
देवानामसि वह्नितमर्ठ० सस्नितमं पप्रितमं जुष्टतमं देवहूतमम् ॥
वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः ।
आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥
तर्जनीमूलयोरङ्गुष्ठयोगेन धूपमुद्रां प्रदर्श्य
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः,
धूपं समर्पयामि ।
दीपम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से दीप दिखवायें-
ॐ अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहा सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहा ।
अग्निर्वर्चो ज्योतिर्वर्चः स्वाहा सूर्योवर्चो ज्योतिर्वर्चः स्वाहा ।
ज्योति: सूर्य: सूर्यो ज्योतिः स्वाहा ॥
साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया ।
दीपं गृहाण देवेश ! त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥
भक्तया दीपं प्रयच्छामि देवाय परमात्मने ।
त्राहि मां निरयाद् घोराद् दीपज्योतिर्नमोऽस्तुते ॥
मध्यमाङ्गुष्ठयोगेन दीपमुद्रां प्रदर्श्य
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः
दीपं दर्शयामि । (दोनों हाथों को धोवे)
नैवेद्यम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से नैवेद्य प्रदान करवायें-
ॐ नाभ्या आसीदन्तरिक्षर्ठ० शीष्र्णो द्यौः समवर्त्तत ।
पद्भ्यां भूमिर्द्दिशः श्रोत्रात्तथालोकाँ२ अकल्पयन् ॥
शर्कराखण्डखाद्यानि दधि-क्षीर-घृतानि च ।
आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥ २ ॥
अनामामूलयोरङ्गष्ठयोगेन नैवेद्यमुद्रां प्रदर्श्य
ग्रासमुद्राः प्रदर्शयेत् तद्यथा-
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः,
नैवेद्यं समर्पयामि ।
नैवेद्यान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
मध्ये पानीयं समर्पयामि ।
उत्तरापोशनं समर्पयामि ।
आचमनीयजलम्
आचार्य निम्न श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से आचमनीय जल प्रदान करवायें-
गणाधिप ! नमस्तुभ्यं गौरीसुत गजानन ! ।
गृहाण आचमनीयं त्वं सर्वसिद्धि प्रदायकम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
ताम्बूलम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से ताम्बूल प्रदान करवायें-
ॐ याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः ।
बृहस्पतिप्रसूतास्तानो मुञ्चन्त्वर्ठ० हसः ॥
पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम् ।
एलादिचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, मुखशुद्ध्यर्थं ताम्बूलपत्रं पूगीफलं च समर्पयामि ।
ऋतुफलानि
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से ऋतुफल प्रदान करवायें-
ॐ यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ।
वसन्तो ऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्मऽइध्मः शरद्धवि ॥
इदं फलं मया देव स्थापितं पुरतस्तव ।
तेन मे सफलावाप्तिर्भवेज्जन्मनि जन्मनि ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, ऋतुफलानि समर्पयामि ।
दक्षिणाम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से दक्षिणा चढ़वायें-
ॐ हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् ।
स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः ।
अनन्तपुण्यफलदमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, कृतायाः पूजायाः साद्गुण्यार्थे- द्रव्यदक्षिणां समर्पयामि ।
नीराजनम्
आचार्य निम्न मन्त्रों व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा की यजमान से आरती करवायें-
ॐ आ रात्रि पार्थिवर्ट० रजः पितुरप्रायि धामभिः ।
दिवः सदार्ठ० सि बृहती वि तिष्ठस आ त्वे षं वर्तते तमः ॥ १ ॥
ॐ इदर्ठ० हविः प्रजननं मे अस्तु दशवीरर्ठ० सर्वगणर्ठ० स्वस्तये ।
आत्मसनि प्रजासनि पशुसनि लोकसनयभयसनि ।
अग्निः प्रजां बहुलां मे करोत्वनं पयो रेतो अस्मासु धत्त ॥ २ ॥
कदलीगर्भसम्भूतं कर्पूरं तु प्रदीपितम् ।
आरार्तिकमहं कुर्वे पश्य मे वरदो भव ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, कर्पूरनीरजनं समर्पयामि ।
पुष्पांजलिम्
आचार्य आगे दिए हुए मन्त्रों व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से पुष्पांजलि अर्पित करवायें-
ॐ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साङ्ख्याः सन्ति देवाः ॥
ॐ राजाधिराजाय प्रसह्य साहिने नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे ।
स मे कामान् कामकामाय मह्यम्। कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु।
कुबेराय वैश्रवणाय महाराजाय नमः ।
ॐ स्वस्ति साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठ्यं राज्यं
महाराज्यमाधिपत्यमयं समन्तपर्यायी स्यात्, सार्वभौमः
सार्वायुषान्तादापरार्धात्, पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया
एकराडिति ॥
तदप्येष श्लोकोऽभिगीतो मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन् गृहे ।
आवीक्षितस्य कामप्रेर्विश्वेदेवाः सभासद इति ॥
ॐ विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् ।
सं बाहुभ्यां धमति सम्पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन् देव एकः ॥
नानासुगन्धिपुष्पाणि यथाकालोद्भवानि च।
पुष्पाञ्जलिर्मयादत्तो गृहाण परमेश्वर ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, मन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि ।
प्रदक्षिणाम्
आचार्य निम्न मन्त्र व श्लोक का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा की यजमान से प्रदक्षिणा करवायें-
ॐ ये तीर्थानि प्रचरन्ति सृकाहस्ता निषङ्गिणः ।
तेषार्ठ० सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥
यानि कानि च पापानि ज्ञाताज्ञातकृतानि च ।
तानि सर्वाणि नश्यन्ति प्रदक्षिणापदे पदे ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, प्रदक्षिणां समर्पयामि ।
विशेषार्घ्यम्
आचार्य निम्न श्लोकों का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा को यजमान से विशेष अर्घ्य प्रदान करवायें-
रक्ष रक्ष गणाध्यक्ष ! रक्ष त्रैलोक्य रक्षक ।
भक्तानां भयं कर्ता त्राता भव भवार्णवात् ॥ १ ॥
द्वैमातुर कृपासिन्धो षाण्मातुराग्रज प्रभो ।
वरदस्त्वं वरं देहि वाञ्छितं वाञ्छितार्थद ।
अनेन सफलार्घेण फलदोऽस्तु वरदोऽस्तु ।
निर्विध्नोऽस्तु गृहप्रदोऽस्तु सदा मम् ॥ २ ॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, विशेषार्घ्यं समर्पयामि ।
प्रार्थना
आचार्य निम्न श्लोकों का उच्चारण करते हुए गणेश व अम्बा की यजमान से प्रार्थना करवायें-
ॐ विघ्नेश्वराय वरदाय सुरप्रियाय ।
लम्बोदराय सकलाय जगद्धिताय ।
नागाननाय श्रुतियज्ञ विभूषिताय ।
गौरीसुताय गणनाथ नमो नमस्ते ॥ १ ॥
भक्तार्तिनाशनपराय गणेश्वराय ।
सर्वेश्वराय शुभदाय सुरेश्वराय ।
विद्याधराय विकटाय च वामनाय ।
भक्तप्रसन्नवरदाय नमो नमस्ते ॥ २ ॥
नमस्ते ब्रह्मरूपाय विष्णुरूपाय ते नमः ।
नमस्ते रुद्ररूपाय करिरूपाय ते नमः ॥ ३ ॥
विश्वरूपस्वरूपाय नमस्ते ब्रह्मचारिणे ।
भक्तप्रियाय देवाय नमस्तुभ्यं विनायक ! ॥ ४ ॥
लम्बोदर नमस्तुभ्यं सततं मोदकप्रिय ।
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥ ५ ॥
त्वां विघ्नशत्रुदलनेति च सुन्दरेति
भक्तप्रियेति सुखदेति फलप्रदेति ।
विद्याप्रदेत्यघहरेति च ये स्तुवन्ति
तेभ्यो गणेश! वरदो भव नित्यमेव ॥ ६ ॥
इति गणेशाम्बिकयोः पूजनं कृत्वा पूर्ववदर्घपात्रे गन्धादि कृत्वा -
ॐ रूपं देहि जयं देहि सौभाग्यं देहि देवि मे ।
पुत्रान् देहि धनं देहि सर्वान् कामांश्च देहि मे ॥
'ॐ अम्बिकायै नमः' इति विशेषार्घ्यं समर्पयामि । 'अनया पूजया गणेशाम्बिके प्रीयेतां न मम' इति जलं प्रक्षिपेत् । 'आचरितगणेशाम्बिका-पूजनविधौ यन्न्यूनातिरिक्तं तत्परिपूर्णमस्तु ।'
जनवरी 26, 2026
शिव पूजन विधि और मंत्र
॥ शिवपूजनम् ॥
षडङ्गन्यासः
विनियोगः
मनो जूतिरित्यस्य आङ्गिरसो बृहस्पतिऋषिः, यजुश्छन्दः,
विश्वेदेवा देवता हृदये न्यासे विनियोगः ।
ॐ मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्य्यज्ञमिमं तनोत्वरिष्टं व्यज्ञर्ठ० समिमं दधातु। विश्वेदेवास इह मादयन्तामों ३ प्रतिष्ठ । हृदयाय नमः ॥ १ ॥
विनियोगः
अबोध्यग्निरित्यस्य बुधगविष्ठिरावृषी त्रिष्टुप्छन्दः,
वैश्वानरोग्निर्देवता शिरसि न्यासे विनियोगः ।
ॐ अबोद्ध्यग्निः समिधा जनानां प्रतिधेनुमिवायतीमुषासम्। यह्वा इव प्रवयामुज्जिहानाः प्रभानवः सिस्रते नाकमच्छ॥ शिरसे स्वाहा ॥ २ ॥
विनियोगः
मूर्धानमित्यस्य भरद्वाजऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः,
वैश्वानरोग्निर्देवता, शिखायां न्यासे विनियोगः ।
ॐ मूर्द्धानं दिवो अरतिं पृथिव्या वैश्वानरमृत आ जातमग्निम् । कवि० सम्राजमतिथिं जनानामासन्ना पात्रं जनयन्त देवाः ॥ शिखायै वषट् ॥ ३ ॥
विनियोगः
मर्माणि त इत्यस्य विवस्वान् ऋषिः, त्रिष्टुप्छन्दः,
लिङ्गोक्ता देवता, कवचन्यासे विनियोगः ।
ॐ मर्माणि ते वर्मणा छादयामि सोमस्त्वा राजाऽमृतेनानुवस्ताम् । उरोर्वरीयो वरुणस्ते कृणोतु जयन्तं त्वानु देवा मदन्तु ॥ कवचाय हुम् ॥ ४ ॥
विनियोगः
विश्वतश्चक्षुरित्यस्य विश्वकर्मा भौवनऋषिः,
त्रिष्टुप्छन्दः, विश्वकर्मा देवता, नेत्रन्यासे विनियोगः ।
ॐ विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्मात्। सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन्देव एकः ॥ नेत्रत्रयाय वौषट् ॥ ५ ॥
विनियोगः
मानस्तोक इत्यस्य कुत्सऋषिः, जगतीछन्दः,
एको रुद्रो देवता, अस्त्रन्यासे विनियोगः ।
ॐ मा नस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः । मा नो वीरान् रुद्र भामिनो वधीर्हविष्मन्तः सदमित्त्वा हवामहे ॥ अस्त्राय फट् ॥ ६ ॥
ध्यानम्
ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं ।
रत्नाकल्पोज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् ।
पद्मासीनं समन्तात्स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं वसानं ।
विश्वाद्यं विश्ववन्द्यं निखिलभयहरं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । ध्यानं समर्पयामि ।
आवाहनम्
ॐ नमः शंभवाय च मयोभवाय च नमः शङ्कराय च ।
मयस्कराय च नमः शिवाय च शिवतराय च ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः ।
साम्बसदाशिवमावाहयामि स्थापयामि ।
आसनम्
ॐ या ते रुद्रशिवा तनूरघोराऽपापकाशिनी ।
तया नस्तन्वा शन्तमया गिरिशन्ताभिचाकशीहि ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः ।
आसनं समर्पयामि । आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि ।
पाद्यम्
ॐ यामिषु गिरिशन्त हस्ते बिभर्ष्यस्तवे ।
शिवां गिरित्र तां कुरु मा हि० सीः पुरुषं जगत् ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । पादयो पाद्यं समर्पयामि ।
अर्घ्यम्
ॐ शिवेन वचसा त्वा गिरिशाऽच्छावदामसि ।
यथा नः सर्वमिज्जगदयक्ष्म० सुमना असत् ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । अर्घ्यं समर्पयामि ।
स्नानम्
असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमङ्गलः ।
ये चैनर्ठ० रुद्रा अभितो दिक्षु श्रिताः सहस्त्रशोऽवैषार्ट० हेड ऽइमहे ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । स्नानीयं जलं समर्पयामि ।
पंचामृत स्नानम्
ॐ पञ्च नद्यः सरस्वतीमपि यन्ति सस्त्रोतसः ।
सरस्वती तु पञ्चधा सो देशेऽभवत्सरित् ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः ।
पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि । स्नानान्ते शु० ।
महाभिषेकस्नानम्
ॐ नमस्ते रुद्र मन्यव उतो त इषवे नमः । बाहुभ्यामुत ते नमः ॥ १ ॥
या ते रुद्र शिवा तनूरघोराऽपापकाशिनी । तया नस्तन्वा शन्तमया गिरिशन्ताभि- चाकशीहि ॥ २ ॥
यामिषुं गिरिशन्त हस्ते बिभर्ष्यस्तवे । शिवां गिरित्र तां कुरु मा हिठे०सीः पुरुषं जगत् ॥ ३ ॥
शिवेन वचसा त्वा गिरिशाऽच्छावदामसि । यथा नः सर्वमिज्जगदयक्ष्म० सुमना असत् ॥ ४ ॥
अध्यवोचदधिवक्ता प्रथमो दैव्यो भिषक् । अहीर्ठ०श्च सर्वान् जम्भयन् सर्वाश्च यातुधान्योऽ- धराची: परासुव ॥ ५ ॥
असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमङ्गलः । ये चैनर्ठ ० रुद्रा अभितो दिक्षु श्रिताः सहस्रशोऽवैषार्ट० हेड ईमहे ॥ ६ ॥
असौ योऽवसर्पति नीलग्रीवो विलोहितः । उतैनं गोपा अदृश्रन्नदृश्रन्नुदहार्यः स दृष्टो मृडयाति नः ॥ ७ ॥
नमोऽस्तु नीलग्रीवाय सहस्त्राक्षाय मीदुषे । अथो ये अस्य सत्वानोऽहं तेभ्योऽकरं नमः ॥ ८ ॥
प्रमुञ्च धन्वनस्त्वमुभयोरार्योर्ज्याम् । याश्च ते हस्त इषवः परा ता भगवो वप ॥ ९ ॥
विज्यं धनुः कपर्दिनो विशल्यो बाणवाँ२ ॥ उत। अनेशन्नस्य या इषव आभुरस्य निषङ्गधिः ॥ १० ॥
या ते हेतिर्मीढुष्टम हस्ते बभूव ते धनुः । तयास्मान्विश्वतस्त्वमयक्ष्मया परिभुज ॥ ११ ॥
परि ते धन्वनो हेतिरस्मान्वृणक्तु विश्वतः । अथो य इषुधिस्तवारे अस्मन्निधेहि तम् ॥ १२ ॥
अवतत्य धनुष्टु० सहस्राक्ष शतेषुधे । निशीर्य शल्यानां मुखा शिवो नः सुमना भव ॥ १३ ॥
नमस्त आयुधायानातताय धृष्णवे । उभाभ्या- मुत ते नमो बाहुभ्यां तव धन्वने ॥ १४ ॥
मा नो महान्तमुत मा नो अर्भकं मा न उक्षन्तमुत मान उक्षितम् । मा नो वधीः पितरं मोत मातरं मा नः प्रियास्तन्वो रुद्र रीरिषः ॥ १५ ॥
माके तनये मा न आयुषि मा नो गोषुमा नो अश्वेषु रीरिषः । मा नो वीरान् रुद्र भामिनो वधीर्हविष्मन्तः सदमित्त्वा हवामहे ॥ १६ ॥
शुद्धोदक स्नानम्
ॐ शुद्धवालः सर्वशुद्धवालो मणिवालस्त आश्विनाः श्येतः श्येताक्षो- उरुणस्ते रुद्राय पशुपतये कर्णा यामा अवलिप्ता रौद्रा नभोरूपाः पार्जन्याः ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । शुद्धोदकस्त्रानं समर्पयामि। स्नानान्ते शु० ।
वस्त्रमुपवस्त्रं च
ॐ असौ योऽवसर्पति नीलग्रीवो विलोहितः ।
उतैनं गोपा अदृश्रन्नदृश्रन्नुदहार्यः स दृष्टो मृडयाति नः ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः ।
वस्त्रमुपवस्त्रं च समर्पयामि । वस्त्रोपवस्त्रान्ते आचमनिय समर्पयामि ।
यज्ञोपवीतम्
ॐ नमोऽस्तु नीलग्रीवाय सहस्त्राक्षाय मीदुषे । अथो ये अस्य सत्वानोऽहं तेभ्योऽकरं नमः ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । यज्ञोपवीतं समर्पयामि । यज्ञोपवितान्ते आचमनीय जलं समर्पयामि ।
गन्धम्
ॐ प्रमुञ्च धन्वनस्त्वमुभयोरार्य्योर्ज्याम् ।
याश्च ते हस्त इषवः परा ता भगवो वप ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । कनिष्ठामूलगताङ्गुष्ठयोगेन गन्धमुद्रां प्रदर्श्य अनामिकया गन्धानुलेपनं समर्पयामि ।
भस्मम्
ॐ प्रसद्य भस्मना योनिमपश्च पृथिवीमग्ने । सर्व० सृज्यमातृभिष्टुञ्ज्योतिष्मान्पुनरासदः ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । भस्मं समर्पयामि ।
अक्षतान्
ॐ अक्षन्नमीमदन्त ह्यव प्रिया अधूषत । अस्तोषत स्वभानवो विप्रा नविष्ठ्या मती योजा न्विन्द्रते हरी ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । अक्षतान् समर्पयामि ।
पुष्पमालाम्
ॐ ओषधीः प्रतिमोदध्वं पुष्पवतीः प्रसूवरीः । अश्वा ऽइव सजित्वरीर्वीरुधः पारयिष्ण्वः ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन पुष्पमालां समर्पयामि ।
बिल्वपत्राणि
ॐ नमो बिल्मिने च कवचिने च नमो वर्मिणे च वरूथिने च नमः ।
श्रुताय च श्रुतसेनाय च नमो दुन्दुभ्याय चाहनन्याय च ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । बिल्पत्राणि समर्पयामि ।
दूर्वाम्
ॐ काण्डात्काण्डात्प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि । एवानो दूर्वे प्रतनु सहस्त्रेण शतेन च ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः। दूर्वाङ्करान् समर्पयामि।
शमीपत्रम्
ॐ अग्नेस्तनूरसि वाचो विसर्जनं देववीतये त्वा गृह्णामि बृहद्ग्रावासि वानस्पत्यः स इदं देवेभ्यो हविः शमीष्व सुशमि शमीष्व । हविष्कृदेहि हविष्कृदेहि ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । शमीपत्राणि समर्पयामि ।
तुलसीमञ्जरीम्
ॐ शिवो भव प्रजाभ्यो मानुषीभ्यस्त्वमङ्गिरः । मा द्यावापृथिवी अभिशोचीर्मान्तरिक्षं मा वनस्पतीन् ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । तुलसीमञ्जरीं समर्पयामि ।
नानापरिमलद्रव्यम्
ॐ अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुं ज्याया हेतिं परिबाधमानः । हस्तघ्नो विश्वा वयुनानि विद्वान् पुमान् पुमा०सं परि पातु विश्वतः ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । नानापरिमलद्रव्याणि समर्पयामि ।
सुगन्धितद्रव्यम्
ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्द्धनम् ।
उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात् ॥
ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पतिवेदनम् ।
उर्वारुकमिव बन्धनादितो मुक्षीय मामुतः ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । सुगन्धित द्रव्यं समर्पयामि ।
शिवअङ्गपूजनम्
१. ॐ ईशानाय नमः पादौ पूजयामि
२. ॐ शङ्कराय नमः जङ्घे पूजयामि
३. ॐ शिवाय नमः जानुनी पूजयामि
४. ॐ शूलपाणये नमः गुल्फौ पूजयामि
५. ॐ स्वयम्भुवे नमः गुह्यं पूजयामि
६. ॐ महादेवाय नमः नाभि पूजयामि
७. ॐ विश्वकर्त्रे नमः उदरं पूजयामि
८. ॐ सर्वतोमुखाय नमः नेत्रयोः पूजयामि
९. ॐ नागभूषणाय नमः शिरसि पूजयामि
१०. ॐ देवाधिदेवाय नमः सर्वाङ्गं पूजयामि ।
धूपम्
ॐ या ते हेतिर्मीढुष्टमहस्ते बभूव ते धनुः । तयास्मान्विश्वतस्त्वमयक्ष्यया परिभुज ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । तर्जनीमूलरङ्गुष्ठयोगेन धूपमुद्रां प्रदर्श्य धूपमाघ्रापयामि ।
दीपम्
ॐ परि ते धन्वनो हेतिरस्मान्वृणक्तु विश्वतः । अथो यऽ इषुधिस्तवारेऽ अस्मिन्निधेहि तम् ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । मध्यमाङ्गुष्ठयोगेन दीपमुद्रां प्रदर्श्य प्रत्यक्षदीपं दर्शयामि हस्तप्रक्षालनम्।
नैवेद्यम्
ॐ अवतत्त्य धनुष्टु० सहस्राक्ष शतेषुधे । निशीर्य शल्यानां मुखा शिवो नः सुमना भव ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । नैवेद्यं निवेदयामि ।
यजमान अनामिका अंगुली के मूल भाग और अंगुष्ठ के योग से बनी मुद्रा दिखाकर ग्रास मुद्रा इस प्रकार प्रदर्शित करे – ॐ प्राणाय स्वाहा कहे। अंगुष्ठ अनामिका और मध्यमा मिलाकर ॐ अपानाय स्वाहा कहे । अंगुष्ठ अनामिका और कनिष्ठा मिलाकर – ॐ व्यानाय स्वाहा कहे। कनिष्ठा तर्जनी और अंगुष्ठ मिलाकर – ॐ समानाय स्वाहा कहे । अंगुष्ठ और सब अंगुलियों को मिलाकर – ॐ उदानाय स्वाहा कहे ।
यजमान दुपट्टे के द्वारा शिवजी के आगे पर्दा करके गोदोहन काल के उपरान्त शिवजी के स्वरूप का ध्यान करें। उस समय पूजन स्थल पर उपस्थित सभी ब्राह्मण रौद्राध्याय का पाठ करें। पश्चात् – मध्ये पानीयं समर्पयामि, उत्तरापोशनं समर्पयामि। हाथ धोने के लिए जल समर्पित कहकर तीन बार जल छोड़े ।
ऋतुफलम्
ॐ याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः । बृहस्पतिप्रसूतास्तानो मुञ्चन्त्वर्ठ० हसः ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । ऋतुफलानि समर्पयामि ।
धत्तूरफलम्
ॐ कार्षिरसि समुद्रस्य त्वाक्षित्या उन्नयामि । समापो अद्भिररम्मत समोषधीभिरोषधीः ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । धत्तूरफलं समर्पयामि ।
ताम्बूलम्
ॐ नमस्त आयुधायानातताय धृष्णवे । उभाभ्यामुत ते नमो बाहुभ्यां तव धन्वने ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । मुखवासार्थे ताम्बूलं समर्पयामि ।
दक्षिणा द्रव्यम्
ॐ हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । दक्षिणां समर्पयामि ।
आरार्तिक्यम्
ॐ आ रात्रि पार्थिव० रजः पितुरप्रायि धामभिः । दिवः सदा० सि बृहती वितिष्ठस आ त्वेषं वर्तते तमः ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । कर्पूरनीराजनं समर्पयामि ।
मन्त्रपुष्पाञ्जलिः
ॐ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
तेह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥
ॐ राजाधिराजाय प्रसह्य साहिने नमो वयं श्रवणाय कुर्महे ।
स मे कामान्कामकामाया मह्यं कामेश्वरो वै श्रवणो ददातु ॥
कुबेराय वै श्रवणाय महाराजाय नमः ।
ॐ स्वस्ति साम्राज्य भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठ्यं राज्यं
महाराज्य- माधिपत्यमयं समन्तपर्याय स्यात्
सार्वभौमस्सार्वायुष आन्तादापरार्धात्
पृथिव्यै समुद्रपर्यन्तायाऽ एकराडिति तदप्येषश्लोकोभिगीतो
मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन् गृहे ।
आवीक्षितस्य कामप्रेर्विश्वेदेवाः सभासद इति ।
ॐ विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् ।
सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्त्रैर्द्यावाभूर्मा जनयन्देव एकः ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । मन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि ।
शिवगायत्री
ॐ तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥
प्रदक्षिणाम्
ॐ ये तीर्थानि प्रचरन्ति सृकाहस्ता निषङ्गिणः ।
तेषार्ठ० सहस्त्रयोजनेऽव धन्वनिं तन्मसि ॥
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च ।
तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिणपदे पदे ॥
श्रीभगवते साम्बसदाशिवाय नमः । प्रदक्षिणां समर्पयामि ।
प्रणामः
ॐ नमः शंभवाय च मयोभवाय च नमः शंकराय च मयस्कराय च नमः शिवाय च शिवतराय च ॥
ॐ नमः सर्वहितार्थाय जगदाधारहेतवे । साष्टाङ्गोऽयं प्रणामस्ते प्रयत्नेन मया कृतः ॥
शिवस्तुतिः
नमः सोमाय शान्ताय सगुणायादि हेतवे ।
निवेदयामि चात्मानं त्वं गतिः परमेश्वर ॥
नमामि त्वां विरूपाक्ष नीलग्रीव नमोऽस्तु ते ।
त्रिनेत्राय नमस्तुभ्यमुमादेहार्द्धधारिणे ॥
त्रिशूलधारिणे तुभ्यं भूतानां पतये नमः ।
पिनाकिने नमस्तुभ्यं नमो मीढुष्टमाय च ॥
नमामि त्वां महाभूत पतये त्वां नमाम्यहम् ।
स्वयं भिक्षान्न भोक्ता च भक्तानां राज्यदायक ॥
सूर्यरूपं समासाद्य देहिनां देहदायक ।
यतीनां मुक्तिदस्त्वं च भूतानां चापि मुक्तिदः ॥
राजसेन स्वयं ब्रह्मा सात्विकेन स्वयं हरिः ।
तामसेन स्वयं रुद्रस्त्रितयं त्वयि संस्थितम् ॥
त्वं माता त्वं पिता त्वं हि त्वं बन्धुस्त्वं च मे सखा ।
त्वं विद्या द्रविणस्त्वं वै त्वं च सर्व मम प्रभो ॥
नमो विरञ्चि विश्वेश भेदेन परमात्मने ।
निसर्गनमो स्थितिसंहारव्यापिने परमात्मने ॥
न्यूनातिरिक्तं यत्कर्म जपहोमार्चनादिकम् ।
कृतमज्ञानतो देव तन्मम क्षन्तुमर्हसि ॥
विश्वेश्वर विरूपाक्ष विश्वरूप सदाशिव ।
शरणं भवभूतेश करुणाकरशङ्कर ॥
हरशम्भो महादेव विश्वेशामरवल्लभ ।
शिवशङ्करसर्वात्मन्नीलकण्ठ नमोऽस्तु ते ॥
मृत्युञ्जयमहारुद्र सर्वेश शशिशेखर ।
चन्द्रचूडमहादेव पार्वतीश नमोऽस्तु ते ॥
मृत्युञ्जयाय रुद्राय नीलकण्ठाय शम्भवे ।
अमृतेशाय सर्वाय महादेवाय ते नमः ॥
रुद्रहोमो जपो वापि न्यूनो वाप्यधिकोऽपि वा ।
सम्पूर्णस्त्वत्प्रसादेन भूयाद् भूतिविभूषण ॥
क्षमाप्रार्थना
आवाहनं न जानामि पूजां चोमापते प्रभो ।
क्षमस्व देवदेवेश मामङ्कीकुरु शङ्कर ॥
अपराधसहस्राणि क्रियतेऽहर्निशं मया ।
दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व परमेश्वर ॥
अपराधसहस्राणां सहस्रमयुतं तथा ।
अर्बुदं चाप्यसंख्येयं करुणाब्धे क्षमस्व मे ॥
यश्चापराधं कृतवान्नज्ञानात्पुरुषोत्तम ।
भक्तस्य मम देवेश त्वं सर्वं क्षन्तुमर्हसि ॥
अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम ।
तस्मात् कारुण्यभावेन रक्ष त्वं परमेश्वर ॥
प्रमादात् कुर्वतां कर्म प्रच्यवेताध्वरेषु यत् ।
स्मरणादेव तच्छम्भोः सम्पूर्णं स्यादिति श्रुतिः ॥
यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु ।
न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमीश्वरम् ॥
अर्पणम्
अनेनावाहनादिषोडशोपचारैरन्योपचारैश्च यथाज्ञानेन यथा-मिलितोपचारद्रव्यैः कृतेन पूजनाख्येन कर्मणा भगवान् श्रीसाम्बसदाशिव-देवताः प्रीयतां न मम ।
ॐ विष्णवे नमः । ॐ विष्णवे नमः । ॐ विष्णवे नमः ।
॥ इति शिवपूजनम् ॥