✨ सम्पूर्ण वेदी पूजनम् ✨
मङ्गलाचरणम्
मङ्गलम् भगवान् विष्णु मङ्गलम् गरुडध्वजः ।
मङ्गलम् पुण्डरीकाक्ष मङ्गलायतनो हरिः ।।
मङ्गला भगवती देवी मङ्गला सिंघवाहिनी ।
मङ्गला च जगद्धात्री मङ्गलायै नमो नमः।।
मङ्गलम् कौशलेंद्राय महनीय गुणाब्धये ।
चक्रवर्ती तनूजाय सार्वभौमाय मङ्गलम् ।।
मङ्गलम् लक्ष्मण भ्राता मङ्गलम् जानकीश्वरः ।
मङ्गलम् शुभदो रामः मङ्गलम् हनुमत् प्रियः ।।
मङ्गलम् परमानन्दो मङ्गलम् परमेश्वरः ।
मङ्गलम् श्री पद्म नाभो मङ्गलम् पद्मलोचनः ।।
मङ्गलम् करूणा सिंधुः मङ्गलम् विश्वपालकः ।
मङ्गलम् सच्चिदानन्दो मङ्गलम् जगदीश्वरः ।।
मङ्गलम् श्री रङ्गनाथो मङ्गलम् पुरूषोत्तमः ।
मङ्गलम् कमलाकान्तो मङ्गलम् भक्तवत्सलः ।।
मङ्गलम् पुण्डरीकाक्ष मङ्गलायतनो हरिः ।।
मङ्गला भगवती देवी मङ्गला सिंघवाहिनी ।
मङ्गला च जगद्धात्री मङ्गलायै नमो नमः।।
मङ्गलम् कौशलेंद्राय महनीय गुणाब्धये ।
चक्रवर्ती तनूजाय सार्वभौमाय मङ्गलम् ।।
मङ्गलम् लक्ष्मण भ्राता मङ्गलम् जानकीश्वरः ।
मङ्गलम् शुभदो रामः मङ्गलम् हनुमत् प्रियः ।।
मङ्गलम् परमानन्दो मङ्गलम् परमेश्वरः ।
मङ्गलम् श्री पद्म नाभो मङ्गलम् पद्मलोचनः ।।
मङ्गलम् करूणा सिंधुः मङ्गलम् विश्वपालकः ।
मङ्गलम् सच्चिदानन्दो मङ्गलम् जगदीश्वरः ।।
मङ्गलम् श्री रङ्गनाथो मङ्गलम् पुरूषोत्तमः ।
मङ्गलम् कमलाकान्तो मङ्गलम् भक्तवत्सलः ।।
अर्थ :भगवान विष्णु मंगलमय हैं, जिनका ध्वज गरुड़ है वे भी मंगलमय हैं। कमल के समान नेत्र वाले भगवान हरि सब प्रकार के मंगल के आधार हैं, वे हम सबके लिए कल्याणकारी हों।
पवित्रीधारण
ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थाङ्गतोऽपि वा ।
यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यान्तरः शुचिः ।।
यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यान्तरः शुचिः ।।
आचमन
ॐ केशवाय नमः ! ॐ नारायणाय नमः ! ॐ माधवाय नमः
ॐ रामाय नमः ! ॐ रामचन्द्राय नमः ! ॐ रामभद्राय नमः
ॐ रामाय नमः ! ॐ रामचन्द्राय नमः ! ॐ रामभद्राय नमः
अर्थ :आचमन वह क्रिया है जिसमें भगवान का स्मरण करते हुए जल का थोड़ा-सा भाग ग्रहण किया जाता है, ताकि वाणी, मन और शरीर शुद्ध हो जाएँ
आसन शुद्धिः
ॐ पृथ्वीति मन्त्रस्य मेरूपृष्ठ ऋषिः सुतलं छन्दः कूर्मो देवता आसने विनियोगः ।।
ॐ पृथ्वी त्वया घृता लोका देवि त्वं विष्णुना घृता !
त्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरू चासनम् ।।
ॐ पृथ्वी त्वया घृता लोका देवि त्वं विष्णुना घृता !
त्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरू चासनम् ।।
अर्थ :इस मन्त्र के ऋषि मेरूपृष्ठ हैं, छन्द सुतल है, देवता कूर्म (भगवान विष्णु का कूर्म अवतार) हैं और इसका विनियोग आसन को शुद्ध एवं पवित्र करने के लिए किया जाता है।
पवित्रीधारणम्
ॐ पवित्रेस्थो वैष्णव्यौ सवितुर्वः प्रसव !
उत्पुनाम्यछिद्रेण पवित्रेण सूर्य्यस्य रश्मिभिः !!
तस्य ते पवित्रपते पवित्रपूतस्य यत् कामः पुने तच्छकेयम् ।।
उत्पुनाम्यछिद्रेण पवित्रेण सूर्य्यस्य रश्मिभिः !!
तस्य ते पवित्रपते पवित्रपूतस्य यत् कामः पुने तच्छकेयम् ।।
अर्थ :हे वैष्णवी पवित्र शक्ति! तुम सविता (सूर्य) भगवान की प्रेरणा से स्थित हो। मैं तुम्हें निष्कलंक पवित्र साधन द्वारा और सूर्य की किरणों के समान पवित्र प्रभाव से शुद्ध करता हूँ।
शिखाबन्धनम्
ॐ चिद्रूपिणि महामाये दिव्यतेजः समन्विते !
तिष्ठ देवि शिखा मध्ये तेजोवृद्धि कुरूष्व में ।।
तिष्ठ देवि शिखा मध्ये तेजोवृद्धि कुरूष्व में ।।
अर्थ :हे चिद्रूपिणी (चैतन्य स्वरूप) महामाया देवी! आप दिव्य तेज से युक्त हैं। हे देवि! मेरी शिखा (सिर के पीछे के भाग) में स्थित होकर मेरे तेज, शक्ति और आध्यात्मिक बल की वृद्धि करें।
ग्रन्थिबन्धनम्
ॐ यदाबन्धनन्दाक्षायणा हिरण्य गुं शतानीकाय सुमनस्य मां ।
तन्नऽआबध्नामि शत् शारदाया युष्मान् जर दृष्टिर्यथा स ।।
तन्नऽआबध्नामि शत् शारदाया युष्मान् जर दृष्टिर्यथा स ।।
अर्थ :जिस प्रकार प्राचीन काल में ऋषि दाक्षायण (या देवताओं) ने स्वर्णमय रक्षा-सूत्र को धारण करके शुभ भाव, दीर्घायु और रक्षा प्राप्त की थी, उसी प्रकार मैं भी इस रक्षा-सूत्र को बाँधता हूँ। यह रक्षा-सूत्र हमें सौ वर्षों तक जीवन प्रदान करे और हम सौ शरद् (सौ वर्ष) तक वृद्धावस्था आने तक स्वस्थ दृष्टि और सुखपूर्वक जीवन व्यतीत करें।
प्राणायामः
ॐ नमः शम्भवाय च मयोभवाय च नमः शङ्कराय च !
मयस्कराय च नमः शिवाय च शिवतराय च ।।
मयस्कराय च नमः शिवाय च शिवतराय च ।।
अर्थ :धार्मिक और योग की दृष्टि से प्राणायाम वह क्रिया है जिसके द्वारा श्वास के माध्यम से शरीर, मन और इन्द्रियों को नियंत्रित तथा शुद्ध किया जाता है। पूजा, जप और ध्यान से पहले प्राणायाम करने से मन शांत और एकाग्र हो जाता है।
दिग् रक्षणः
ॐ अपक्रामन्तु ते भूता ये भूता भूमिसंस्थिताः !!
ये भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया !
अपक्रामन्तु भूतानां पिशाचाः सर्वतो दिशः !
सर्वेषामविरोधेन् पूजाकर्म समारभेत् ।।
पूर्वे रक्षतु वाराह आग्नेय्यां गरूडध्वजः ।
दक्षिणे पद्मनाभस्तु नैऋृत्यां मधुसूदनः !
पश्चिमे पातु गोविन्दो वायव्यां तु जनार्दनः।
उत्तरे श्रीपति रक्षेद् ईशान्यां तु महेश्वरः !
ऊर्ध्वं गोवर्धनो रक्षेद् अधो नन्तस्तथैव च !
एवं दश दिशो रक्षेद् वासुदेवो जनार्दनः।।
ये भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया !
अपक्रामन्तु भूतानां पिशाचाः सर्वतो दिशः !
सर्वेषामविरोधेन् पूजाकर्म समारभेत् ।।
पूर्वे रक्षतु वाराह आग्नेय्यां गरूडध्वजः ।
दक्षिणे पद्मनाभस्तु नैऋृत्यां मधुसूदनः !
पश्चिमे पातु गोविन्दो वायव्यां तु जनार्दनः।
उत्तरे श्रीपति रक्षेद् ईशान्यां तु महेश्वरः !
ऊर्ध्वं गोवर्धनो रक्षेद् अधो नन्तस्तथैव च !
एवं दश दिशो रक्षेद् वासुदेवो जनार्दनः।।
अर्थ :हे पृथ्वी पर रहने वाले सभी भूत-प्रेत और अदृश्य शक्तियाँ! तुम यहाँ से दूर चले जाओ। जो भी विघ्न उत्पन्न करने वाले भूत-प्रेत हैं, वे भगवान शिव की आज्ञा से नष्ट हो जाएँ। सभी दिशाओं में रहने वाले पिशाच और बाधक शक्तियाँ यहाँ से दूर हट जाएँ, ताकि बिना किसी विरोध या बाधा के पूजा का कार्य आरम्भ किया जा सके । इसके बाद भगवान विष्णु के विभिन्न रूपों से सभी दिशाओं की रक्षा की प्रार्थना की जाती है— पूर्व दिशा में भगवान वाराह रक्षा करें, आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) दिशा में गरुड़ध्वज (विष्णु) रक्षा करें। दक्षिण दिशा में पद्मनाभ, नैऋत्य दिशा में मधुसूदन रक्षा करें। पश्चिम दिशा में गोविन्द और वायव्य दिशा में जनार्दन रक्षा करें। उत्तर दिशा में श्रीपति और ईशान (उत्तर-पूर्व) दिशा में महेश्वर रक्षा करें। ऊपर की दिशा में गोवर्धनधारी भगवान रक्षा करें और नीचे की दिशा में अनन्त (शेषनाग) रक्षा करें।
स्वस्तिवाचन
आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतोऽदब्धासो अपरितासउद्भिदः !
देवा नो यथा सदमिद् वृधे असन्नप्रायुवो रक्षितारो दिवे दिवे
देवानां भद्रा सुमतिर्ऋजूयतां देवाना ग्वँग् रातिरभि नो निवर्तताम् !
देवाना ग्वँग् सख्यमुपसेदिमा वयं देवा न आयुः प्रतिरन्तुजीवसे !!
तान् पूर्वया निविदाहूमहे वयं भगं मित्रमदितिं दक्षमस्रिधम् !
अर्यमणं वरुण ग्वँग् सोममश्विना शृणुतंधिष्ण्या युवम् !!
तमीशानं जगतस्तस्थुषस्पतिं धियञ्जिन्वमसे हूसहे वयम् !
पूषा नो यथा वेदसामसद् वृधे रक्षिता पायुरदब्धः स्वस्तये !!
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्वेवेदाः !
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु !!
पृषदश्वा मरुतः पृश्निमातरः शुभं यावानो विदथेषु जग्मयः !
अग्निजिह्वा मनवः सूरचक्षसो विश्वे नो देवा अवसागमन्निह !!
भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः !
स्थिरै रङ्गैस्तुष्टुवा ग्वँग् सस्तनू भिर्व्यशेमहि देवहितं यदायुः !!
शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरसं तनूनाम् !
पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तोः !!
अदितिर्द्यौरदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः !
विश्वे देवा अदितिः पञ्चजना अदितिर्जातमदितिर्जनित्वम् !
द्यौः शान्तिरन्तरिक्ष ग्वँग् शान्तिः पृथिवी शान्तिरापः शान्तिरोषधयः शान्तिः !
वनस्पतयः शान्तिर्विश्वे देवाः शान्तिर्ब्रह्म शान्तिः सर्व ग्वँग् शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः सा मा शान्तिरेधि !!
यतो यतः समीहसे ततो नो अभयं कुरु !
शन्नः कुरु प्रजाभ्योऽभयं नः पशुभ्यः !! सुशान्तिर्भवतु !!
ॐ विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परा सुव यद् भद्रं तन्न आ सुव !!
देवा नो यथा सदमिद् वृधे असन्नप्रायुवो रक्षितारो दिवे दिवे
देवानां भद्रा सुमतिर्ऋजूयतां देवाना ग्वँग् रातिरभि नो निवर्तताम् !
देवाना ग्वँग् सख्यमुपसेदिमा वयं देवा न आयुः प्रतिरन्तुजीवसे !!
तान् पूर्वया निविदाहूमहे वयं भगं मित्रमदितिं दक्षमस्रिधम् !
अर्यमणं वरुण ग्वँग् सोममश्विना शृणुतंधिष्ण्या युवम् !!
तमीशानं जगतस्तस्थुषस्पतिं धियञ्जिन्वमसे हूसहे वयम् !
पूषा नो यथा वेदसामसद् वृधे रक्षिता पायुरदब्धः स्वस्तये !!
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्वेवेदाः !
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु !!
पृषदश्वा मरुतः पृश्निमातरः शुभं यावानो विदथेषु जग्मयः !
अग्निजिह्वा मनवः सूरचक्षसो विश्वे नो देवा अवसागमन्निह !!
भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः !
स्थिरै रङ्गैस्तुष्टुवा ग्वँग् सस्तनू भिर्व्यशेमहि देवहितं यदायुः !!
शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरसं तनूनाम् !
पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तोः !!
अदितिर्द्यौरदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः !
विश्वे देवा अदितिः पञ्चजना अदितिर्जातमदितिर्जनित्वम् !
द्यौः शान्तिरन्तरिक्ष ग्वँग् शान्तिः पृथिवी शान्तिरापः शान्तिरोषधयः शान्तिः !
वनस्पतयः शान्तिर्विश्वे देवाः शान्तिर्ब्रह्म शान्तिः सर्व ग्वँग् शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः सा मा शान्तिरेधि !!
यतो यतः समीहसे ततो नो अभयं कुरु !
शन्नः कुरु प्रजाभ्योऽभयं नः पशुभ्यः !! सुशान्तिर्भवतु !!
ॐ विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परा सुव यद् भद्रं तन्न आ सुव !!
अर्थ :स्वस्तिवाचन का अर्थ है भगवान से मंगल, कल्याण और शांति की प्रार्थना करना। इसके द्वारा पूजा या शुभ कार्य के आरम्भ में समस्त जगत के लिए शुभ और मंगल की कामना की जाती है। 🙏✨
इति नमस्कृत्य मङ्गलपाठम्
सुमुखश्चैकदंतश्च कपिलो गजकर्णकः ।
लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधिपः ।
धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचन्द्रो गजाननः ।
द्वादशैतानि नामानि यः पठेच्छृणुयादपि ।
पूजारंभे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा ।
संग्रामे संकटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते ॥
शुक्लाम्बरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम् ।
प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥
अभीप्सितार्थसिद्ध्यर्थं पूजितो यः सुरासुरैः ।
सर्वविघ्नहरस्तस्मै गणाधिपतये नमः ।
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेषाममंगलम् ।
येषां हृदिस्थो भगवान्मंगलायतनो हरिः ॥
तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चन्द्रबलं तदेव ।
विद्याबलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपते तेऽङ्घ्रियुगं स्मरामि ॥
लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः ।
येषामिन्दीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः ॥
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्द्धरः ।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवां नीतिर्मतिर्मम् ॥
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥
स्मृतेः सकलकल्याणंभाजनं यत्र जायते ।
पुरुषं तमजं नित्यं व्रजामि शरणं हरिम् ॥
सर्वेष्वारम्भकार्येषु त्रयस्त्रिभुवनेश्वराः ।
देवा दिशन्तु नः सिद्धिं ब्रह्मे शानजनार्दनाः ॥
विश्वेशं माधवं दुण्डिं दण्डपाणि च भैरवम् ।
वन्दे काशी गुहां गंगां भवानी मणिकर्णिकाम् ॥
अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिका ।
पुरी द्वारावती चैव सप्तैतामोक्ष दायिका ॥
वक्रतु़ण्ड महाकाय कोटिसूर्य समप्रभः ।
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्व कार्येषु सर्वदा ॥
विनायकं गुरुं भानुं ब्रह्मा विष्णु महेश्वरान् ।
सरस्वती प्रणम्यादौ सर्व कार्येषु सर्वदा ॥
सितासिते यत्र चामरे नद्यौ विभाते मुनि भानुकन्यके ।
नीलात्पत्रं वट एव साक्षात् स तीर्थराजो जयति प्रयागः ॥
लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधिपः ।
धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचन्द्रो गजाननः ।
द्वादशैतानि नामानि यः पठेच्छृणुयादपि ।
पूजारंभे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा ।
संग्रामे संकटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते ॥
शुक्लाम्बरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम् ।
प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥
अभीप्सितार्थसिद्ध्यर्थं पूजितो यः सुरासुरैः ।
सर्वविघ्नहरस्तस्मै गणाधिपतये नमः ।
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेषाममंगलम् ।
येषां हृदिस्थो भगवान्मंगलायतनो हरिः ॥
तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चन्द्रबलं तदेव ।
विद्याबलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपते तेऽङ्घ्रियुगं स्मरामि ॥
लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः ।
येषामिन्दीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः ॥
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्द्धरः ।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवां नीतिर्मतिर्मम् ॥
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥
स्मृतेः सकलकल्याणंभाजनं यत्र जायते ।
पुरुषं तमजं नित्यं व्रजामि शरणं हरिम् ॥
सर्वेष्वारम्भकार्येषु त्रयस्त्रिभुवनेश्वराः ।
देवा दिशन्तु नः सिद्धिं ब्रह्मे शानजनार्दनाः ॥
विश्वेशं माधवं दुण्डिं दण्डपाणि च भैरवम् ।
वन्दे काशी गुहां गंगां भवानी मणिकर्णिकाम् ॥
अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिका ।
पुरी द्वारावती चैव सप्तैतामोक्ष दायिका ॥
वक्रतु़ण्ड महाकाय कोटिसूर्य समप्रभः ।
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्व कार्येषु सर्वदा ॥
विनायकं गुरुं भानुं ब्रह्मा विष्णु महेश्वरान् ।
सरस्वती प्रणम्यादौ सर्व कार्येषु सर्वदा ॥
सितासिते यत्र चामरे नद्यौ विभाते मुनि भानुकन्यके ।
नीलात्पत्रं वट एव साक्षात् स तीर्थराजो जयति प्रयागः ॥


shastrianand701@gmail.com